 |
del.icio.us |
 |
Digg |
 |
Furl |
 |
|
 |
Rojo |
| Add to OnlyWire |
| Carolus Linnaeus | |
|---|---|
 |
|
|
|
|
| Geboren | 23 mei 1707 |
| Overleden | 10 januari 1778 |
| Geboorteland | Zweden |
| Standaardafkorting | L. |
|
De bovenaangeduide standaardafkorting, conform de database bij IPNI, kan gebruikt worden om Carolus Linnaeus aan te duiden bij het citeren van een botanische naam. |
|
Carolus Linnaeus (ook wel Carl Linnaeus, nadat hij in de adelstand was verheven: Carl von Linné) (Råshult bij Stenbrohult, Zuid-Zweden, 23 mei 1707 - Uppsala, 10 januari 1778) was een Zweedse arts ofwel plantkundige (dit was toentertijd hetzelfde) en bioloog, die de binomiale nomenclatuur voor levende wezens invoerde. Tevens was hij geoloog. Dankzij zijn mondiale beroemdheid werden in 2007 meerdere exposities georganiseerd in Nederland ter ere van zijn 300e verjaardag; onder meer in Harderwijk, Haarlem en Leiden en in het Museum van de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam.
Inhoud |
Levensloop
Jeugd en opleiding
Linnaeus werd geboren als kind van Nils Ingemarsson Linnaeus (de achternaam Linnaeus had hij aangenomen als student, omdat een achternaam verplicht was) en Christiana Brodersonia. Linnaeus' vader, zelf dominee, wilde dat Linnaeus theologie ging studeren. Linnaeus had hierin echter weinig interesse, en uiteindelijk wist een leraar zijn vader te overreden erin toe te stemmen dat Linnaeus in plaats daarvan geneeskunde ging studeren.
Tijdens zijn studie verwierf hij een opdracht om de natuurlijke schatten van Lapland te inventariseren. Na zijn onderzoeksreis in 1732 door Lapland schreef hij zijn Florula lapponica. In 1735 vertrok hij naar Nederland om te promoveren. Op 23 juni promoveerde hij in de geneeskunde op het proefschrift 'Hypothesis nova de febrium intermittentium causa' aan de Universiteit van Harderwijk (in zes dagen, waarvan drie voor het drukken van het proefschrift). Tijdens zijn jaren in Harderwijk raakte hij bevriend met David de Gorter.
Vervolgens publiceerde hij zijn Systema Naturae (1735 in Leiden) waarin hij de natuur in drie rijken verdeelde (stenen-, planten- en dierenrijk). Op twee opeenvolgende dagen ging hij bij de Amsterdamse apotheker Albertus Seba op bezoek. Johannes Burman nodigde hem uit op zijn buiten. Soms dronk hij een zuur wijntje bij de herbergier Jan Westerhof, die een menagerie exploiteerde op de Kloveniersburgwal.
Verblijf in Heemstede
Van 13 september 1735 tot 7 oktober 1737 verbleef Linnaeus op de Hartekamp in Heemstede op de grens van Bennebroek. Tegenwoordig heet dit Linnaeushof. Dit was het zomerverblijf van George Clifford, een rijke Amsterdamse koopman en kennis van Herman Boerhaave. Clifford deelde Boerhaave's passie voor planten uit verre streken, die hij verzamelde in zijn oranjerie en tuin in Heemstede. Boerhaave stelde Linnaeus voor aan Clifford als lijfarts en hortulanus. Clifford nam Linnaeus direct in dienst als hortulanus om zijn omvangrijke collectie te omschrijven. Dit boek, Hortus Cliffortianus dat gepubliceerd werd in 1738 is door velen gezien als de basis van Linnaeus' latere werk. Op de titelprent is een kaart van de tuin van de Hartekamp in Bennebroek te zien, met een gedicht van J. Wandelaar, die de pisang (banaan) aanprijst die Clifford in de oranjerie tot bloei had gebracht. Begin 1738 verbleef Linnaeus nog enige tijd op de Hartekamp om te herstellen van cholera alvorens via Frankrijk terug te keren naar Zweden.
Tot op hoge leeftijd bleef Linnaeus hoogleraar en vooraanstaand burger van Uppsala. Hij is begraven in de kathedraal van deze stad, dicht bij de ingang, en er worden nog regelmatig bloemen op zijn graf gelegd.
Seksuele systeem
Het meest opzienbarende aspect van Linnaeus' werk was dat deze voor het indelen van planten uitging van de seksuele organen. In die tijd was het nog een relatief nieuw gegeven dat planten seksuele organen hadden, en bovendien was het spreken over seksualiteit een groot taboe. Nu maakte Linnaeus juist deze seksuele organen tot de basis van zijn systeem: de planten werden ingedeeld in 24 klassen al naargelang de aantallen meeldraden. Deze seksuele aard van zijn indeling, en het voor die tijd zeer uitgesproken gebruik van seksuele termen, maakte zijn systeem moeilijk te accepteren voor sommigen van zijn tijdgenoten, terwijl het bij anderen zeer populair was.
Een ander bekend werk van Linnaeus' is Species Plantarum (1753). Dit is het werk dat als startpunt dient van de binomiale nomenclatuur voor planten. Dit boek beschreef alle toen bekende plantensoorten en elke soort kreeg ook een soortaanduiding toegewezen. Samen met de geslachtsnaam vormt deze soortaanduiding een binaire naam. Naast deze soortaanduiding gaf Linnaeus ook de volledige naam (een hele zin vol), zoals in die tijd gebruikelijk was. Het verkorte namenstelsel van Linnaeus werd nog voor zijn dood door de meeste botanici en zoölogen overgenomen. Linnaeus classificeerde gedurende zijn leven 7000 soorten planten, en hoewel veel soorten inmiddels zijn heringedeeld ziet men nog steeds de 'L.' van Linnaeus vaak achter botanische namen.
Linnaeus beschreef niet alleen planten maar ook mineralen en dieren. Linnaeus deelde de mens in bij de zoogdieren. Dit brak met het idee dat de mens een geheel op zichzelf staand wezen is. Wel was de mens volgens Linnaeus ver boven de andere dieren verheven. Linnaeus was er zoals de meeste van zijn tijdgenoten van overtuigd dat God de natuur had geschapen. Door zijn indeling was het mogelijk ordelijk over de schepping te spreken. Een bekende spreuk was dan ook 'God schiep, Linnaeus ordende'. Linnaeus verdeelde de mens in 6 soorten, waarbij de Europese mens gunstig afsteekt tegen de bewoners van andere werelddelen. Zo is de Europese mens 'bekwaam tot uitvindingen' en wordt hij 'geregeerd door wetten', waar bijvoorbeeld de Amerikaan wordt 'geregeerd door gewoonte' en de Afrikaan door 'willekeur'.
Linnéträdgården is een botanische tuin in Uppsala, die is ingericht volgens de specificaties van Linnaeus.
Linnaeusklokje
Linnaeus heeft een plant naar zichzelf vernoemd, namelijk het Linnaeusklokje, Linnaea borealis. Hij maakte ermee kennis op zijn reis door Lapland in 1732. Het Linnaeusklokje wordt echter niet in het reisverslag beschreven, maar wel in Flora Lapponica. Het Linnaeusklokje is een zeer bescheiden en teer plantje. Het heeft twee kleine bloemen op een dunne stengel van ongeveer 10 cm hoogte. Het plantje is in Nederland zeer zeldzaam. Linnaeus wordt vaak afgebeeld met dit plantje in zijn hand.
Studenten van Linnaeus
Linnaeus' studenten breidden zijn werk uit door niet alleen de planten van Europa maar die van de hele wereld te verzamelen, te benoemen en te beschrijven:
Antarctica
- Anton Rolandsson Martin
Siberië
- Johan Peter Falck
Nieuwe Wereld
- Pehr Kalm bezocht Noord-Amerika
- Pehr Löfling ging naar Spanje en Zuid-Amerika
- Daniel Rolander
Midden-Oosten en Noord-Afrika
- Fredrik Hasselquist bezocht het Midden-Oosten
- Peter Forsskål
- Göran Rothman
West-Afrika
- Andreas Berlin
- Adam Afzelius
Zuid-Afrika, Azië en Oceanië
- Christopher Tärnström
- Carl Fredrik Adler
- Pehr Osbeck bezocht China
- Olof Torén
- Daniel Solander vergezelde James Cook op diens eerste reis rond de wereld
- Anders Sparrman vergezelde Cook op diens tweede reis en bezocht West Afrika
- Carl Peter Thunberg bezocht Japan
Bibliografie
- Hypothesis nova de febrium intermittentium causa (Harderwijk, 1735) (proefschrift)
- Systema Naturae (Leiden, 1735, 10e editie 1758, tot 1835 verschenen 18 edities)
- Fundamenta botanica (Amsterdam, 1736)
- Bibliotheca botanica (Amsterdam, 1736)
- Musa Cliffortiana, florens Hartecampi 1736 prope Harlemum (Leiden, 1737) (beschrijving van de pisang- of bananenplant op de Hartekamp)
- Critica botanica (Leiden, 1737)
- Flora Lapponica (Amsterdam, 1737) (Naar aanleiding van zijn in 1734 gemaakte reis door Lapland)
- Genera pantarum (Leiden, 1737)
- Collarium genera plantarum (Leiden, 1737)
- Methodus sexualis sistens genera plantarum (Leiden, 1737)
- Viridarium Cliffortianum, in quo exhibentur plantae omnes, quas vivas aluit Hartecampensis (Amsterdam, 1737) (bedoeld als gids en vereenvoudigde catalogus van tuinplanten op de Hartekamp)
- Hortus Cliffortianus (Amsterdam, 1738) een catalogus van tuin, herbarium en bibliotheek op de Hartekamp in Heemstede
- Classes Plantarum (Leiden, 1738)
- Species Plantarum (1753). Linnaeus baseerde zich bij veel van de door hem benoemde planten op eerder verschenen werk. Zo verwees hij voor 259 soorten naar beschrijvingen en afbeeldingen van de Commelins, die de platen van de Monincks Atlas voor hun werk hadden laten graveren.
- Voorts verzorgde Linnaeus de uitgave van Petrus Artedi's: Ichthologia, sive opera omnia de piscibus (Leiden, 1738) (grondslag van latere werken over vissen).
De bibliografie van Linnaeus omvat ongeveer 180 publicaties. Twee literatuuroverzichten op dit gebied zijn:
- J.M.Hulth. Bibliographia Linnaeana, I, pt.1. (Uppsala, 1970)
- B.H.Soulsby. A Catalogue of the Works of Linnaeus (London, 1933) (bevat tevens secundaire literatuur).
Diversen
- In 2007 wordt de 300e geboortedag uitgebreid in Zweden en Nederland gevierd. Van 27 januari t/m 3 juni is er een speciale tentoonstelling in Teylers Museum in Haarlem. Gedurende het jaar diverse activiteiten in Heemstede (met kranslegging op 23 mei door de Zweedse ambassadeur bij het beeld op de Hartekamp), Keukenhof, Leiden, Amsterdam, Haarlem en Harderwijk.
- Er is een plein in de Zweedse stad Göteborg naar hem vernoemd. Dit is een belangrijk plein, dichtbij Göteborgs botaniska trädgård en het beroemde Slotskogspark.
- Carl von Linné staat op het briefje van honderd Zweedse kronen.
- Wereldwijd zijn meer dan 500 wegen (straten, pleinen, lanen) naar Linnaeus vernoemd. In Nederland o.a. in Aalsmeer, Albrandswaard, Almere, Alphen a.d. Rijn, Amsterdam, Borger, Boskoop, Culemborg, Den Haag, Groningen, Haarlem, Halderberge, Harderwijk, IJsselstein, Nieuw Buinen, Purmerend, Teylingen, Utrecht, Velsen, Veenendaal, Venlo, Zaanstad en Zandvoort.
- Speeltuin Linnaeushof in Bennebroek is ook naar hem vernoemd.
- Bij gelegenheid van Linnaeus' tweehonderdste geboortedag is in 1907 een bronzen borstbeeld (vervaardigd door W.M.Retera) op een granieten sokkel geplaatst in de tuin van de Hartekamp te Heemstede.
- In 2001 werd een exemplaar van de eerste druk van Linnaeus' Systema Naturae geveild. Het werk was in 1735 gedrukt door Jan Willem de Groot in Leiden. Het bracht US$ 401.750,- op. Deze prijs is vooral opmerkelijk gezien het aantal bedrukte pagina's; 12.
- In Harderwijk is de toren van de oude universiteit vernoemd naar Linnaeus. Dit op de plek waar de universiteit stond waar Linnaeus promoveerde, net als Boerhaave. In de toren is in de nis het borstbeeld neergezet en vanaf dat moment is het torentje bekend onder de naam Linnaeustoren.
- In zijn boek Philosophia Botanica beschrijft Linnaeus hoe de bloemen van oordeelkundig uitgekozen planten zich op bepaalde momenten in de dag openen en sluiten. Hij opperde de mogelijkheid om dit aan te wenden in een 'horologium florae', een bloemenklok. Zelf legde hij zulke tuin niet aan maar gaf een hele lijst van bruikbare planten. In de lente van 2005 werd een dergelijke bloemenklok in combinatie met een zonnewijzer aangelegd op de campus van de Truman State University, Kirksville, Missouri, U.S.A. artikel en foto's hierover
Literatuur
- Wilfrid Blunt (m.m.v. William T. Stearn): The Compleat Naturalist: A Life of Linnaeus. Londen, 1971.
- Daniel J Boorstin: The discoverers, Vintage; 1st Vintage Book Ed edition (1985), ISBN 0394726251
- Benjamin Daydon Jackson: Linnaeus (afterwards Carl von Linné). London, 1923.
- Knut Hagberg: Carl Linnaeus, de bloemenkoning. Amsterdam, z.j.
- J.L.P.M. Krol: 'Linnaeus' verblijf op de Hartekamp'. In: Het landgoed de Hartekamp te Heemstede. Heemstede, Vereniging Oud-Heemstede-Bennebroek, 1982.
Externe links
- hortus cliffortianus
- bladen uit de hortus Cliffortianus
- speciale Zweedse website over viering 300e geboortedag Linnaeus
- Nederlandse website voor de 300e verjaardag van Linnaeus
- The Return of The Linnaeus Apostles (8 volumes)
- Dossier KB
More about Carolus_Linnaeus: carolus distinguished linnaeus,