Article on other languages:
Dorestad was een van de belangrijkste en succesvolste internationale handelsplaatsen[1][2] in Noordwest-Europa van de 7e tot het midden van de 9e eeuw. Het was gelegen in en bij Wijk bij Duurstede in Nederland en lag bij de splitsing van de rivier de Rijn met de Lek bij de overblijfselen van een voormalig Romeins castellum, wellicht Levefano. In de vroegste stadsontwikkelingen in Nederland zou Dorestad in haar bestaan haar positie hebben ontleend aan lange-afstands en regionale handel en productie.[3] Ook wordt het wel beschouwd daarin als een uitzonderlijke plaats, en als "experimentele uitwisselingsplaats" tussen de christelijke Franken en de niet-christelijke noordelijkere gebieden.[4]
Aan het einde van de 7e eeuw werd Dorestad omschreven als patria Frigonum/Frixonum, dus liggende in het land der Friezen.[5] Het was in haar bestaan tot aan het begin van de 8e eeuw[6] vaak de inzet geweest in de oorlog tussen de Friezen en de Franken (zie ook de Slag bij Dorestad). Rond 719 kwam Dorestad in de strijd tussen de Friezen en Franken definitief in Frankische handen door Karel Martel. Tijdens het Frankische Rijk was Dorestad persoonlijk bezit van Karel de Grote[bron?]. In circa 840 droeg Lotharius I Dorestad over aan de Deense broers Rorik en Harald. Rond het midden van de 9e eeuw raakte Dorestad in verval.
Inhoud |
Etymologie
Algemeen wordt aangenomen dat de plaatsnaam Dorestad, of eigenlijk Dorestat, etymologisch op zijn minst deels van Keltische oorsprong is.[7] De plaatsnaam is vanaf de 7e eeuw uit bronnen bekend.[1]
Ligging
De voornaamste reden dat op deze plek Dorestad als bloeiende handelsplaats ontstond is van verkeersgeografische aard. Dorestad lag, in tegenstelling tot het nabij gelegen Utrecht en Vechten, op het kruispunt van twee belangrijke handelsroutes over water. Via de ene route had Dorestad een verbinding via de Kromme Rijn, Utrechtse Vecht en het Almere met de Friese gebieden en Wadden. Het verbond in grotere zin in die verbinding het Duitse Rijnland via de Rijn met Scandinavië en het Oostzeegebied.
De tweede handelsroute liep langs de Lek naar de kust en vormde een verbinding tussen het Rijnland en de Atlantische kust en Engeland.[2] Ook kon men via deze verbinding de Schelde bereiken en daardoor het Frankische kerngebied in Noord-Frankrijk.
Ruimtelijke indeling en gebouwen
Door middel van archeologische opgravingen is tot 1994 circa 55 hectare[8] in Wijk bij Duurstede blootgelegd. Met name tussen 1967 en 1977 heeft de toenmalige ROB grootschalig archeologisch onderzoek gedaan over een oppervlakte van 30 hectare in verband met bouwplannen. Mede uit deze onderzoeken onderscheidt men vandaag de dag drie specifieke delen in de agglomeratie van het voormalige Dorestad[1];
- Benedenstad: het noordelijk deel, heden gelegen in de stadsbebouwing van Wijk bij Duurstede
- Bovenstad: het zuidelijk deel, heden gelegen bij het dorp Rijswijk. Hierin valt ook het castellum
- Middendeel: het gebied tussen de Beneden- en Bovenstad
Het noordelijk deel bleek bij de opgravingen uit drie zones te bestaan: de haven, een daarop aansluitende zone met dichte bebouwing van vermoedelijk de handelslieden, en in het achterland een zone van meer verspreide bebouwing met boerderijen. De haven van Dorestad bestond aan de waterkant uit houten steigerconstructies op palen in de rivier de Rijn. De Rijn veranderde echter langzaam van loop in oostelijke richting[9] en de steigers moesten telkens worden verlengd, waardoor een uitgebreid complex van platformconstructies ontstond.[10] Van deze constructies schat men het aantal verticale palen op wellicht 150.000 tot 200.000 stuks.[11] Resten van het zuidelijk deel van Dorestad zijn in de loop der eeuwen door de veranderende rivierloop grotendeels weggespoeld, bij baggerwerkzaamheden worden nog wel restanten aangetroffen.[12] Andere restanten zijn ook als hergebruikt bouwmateriaal terug te vinden.
Mogelijk is er sprake geweest van lintbebouwing langs de rivier die 3 kilometer lang is geweest, met honderden huizen en duizenden inwoners.[13] Ook waren er in Dorestad twee grote begraafplaatsen waarvan tijdens de opgravingen duizenden graven tevoorschijn kwamen.[14] Dorestad zelf was niet omwald. In de wijk De Geer lag een versterking met een grachtenstructuur, mogelijk een vluchtburcht.[13][1]
Huizenbouw vond plaats in hout. Bij de huizen bevonden zich meestal meerdere waterputten veelal gemaakt van eikenhouten vaten, vermoedelijk hergebruikte wijnvaten. Jaarringenonderzoek op het eikenhout van de vaten toont een vermoedelijke herkomst uit Rijnland-Hessen met dateringen van de bomenkap tussen 685 en 835.[15] In een jaarringenonderzoek naar aanleiding van de opgravingen tussen 1967 en 1977 op bijna 2000 stuks hout van verschillende boomsoorten, komen dateringen voor van bomenkap in de periode tussen 650 en 850.[11]
De boerderijen hadden een rechthoekig grondoppervlak waarbij afmetingen van 25 bij 8 meter zijn teruggevonden, de wanden gemaakt van een vlechtwerk met leem en een dak van riet of stro. De boerderij had meestal een inpandige veestal.[16] In Amersfoort is op landgoed Schothorst een boerderij gereconstrueerd gebaseerd op de opgravingsgegevens.
Economie
Men heeft inzicht in wat voor handel destijds in Dorestad plaatsvond door de archeologische vondsten en de tolregisters. Er werden zowel goederen verhandeld voor het dagelijks gebruik als luxe en exotische goederen. Wat door archeologen terug werd gevonden was voornamelijk aarde- en glaswerk[2], zoals Keulse potten[13] uit het Midden Rijn-gebied in Duitsland, en maalstenen uit de Eiffel. Verder wijn uit Hessen, grote hoeveelheden barnsteen uit de Baltische landen en uit Scandinavië slijpstenen. In de tolregisters van Dorestad staat handel vermeld van pelzen, textiel, verfstoffen, zout, voedsel, honing en ook slaven en jachthonden.[2]
Tevens werden er ambachten uitgeoefend en producten vervaardigd onder meer uit glas, hout, steen, leer en al dan niet edele metalen. Uit been en gewei werden kammen en uit brons sieraden en sleutels gemaakt. Van ruwe barnsteen werden voorwerpen vervaardigd als spinklosjes en kralen, waarbij de kralen ook wel van glas werden gemaakt. In de handelsplaats en direkte omgeving vond een vrij omvangrijke agrarische productie plaats, met talloze boeren die de handelsplaats en haar bewoners van voedsel voorzagen.[2]
Dorestad was wijd en zijd bekend doordat zij een munt bezat. Rond 640 was muntmeester Madelinus hier werkzaam. Tot aan circa 690 werden er gouden munten geslagen, daarna veel zilveren sceatta's.[17][18] Deze waren een tijdlang het voornaamste betaalmiddel in West- en Noord-Europa. In de Karolingische tijd werden er in Dorestad munten geslagen met een opschrift van Pepijn de Korte, Karel de Grote en Lodewijk de Vrome.[19] Muntgeld dat in Dorestad is geslagen is tot in Rusland teruggevonden.[2]
Een schenkingsoorkonde van Karel de Grote uit 777 vermeldt dat er in Dorestad oeverbelasting (ripaticum) werd geheven.
Christendom
Vermoedelijk speelde Dorestad een rol in de kerstening van de regio[2] en mogelijk op een nog grotere schaal.[12] Bij de opgravingen zijn geen kerkelijke gebouwen aangetroffen.[4] De oorkonde uit 777 vermeldt een Bovenkerk (Upkirika) in de Bovenstad. In de gehele agglomeratie bevonden zich mogelijk nog andere kerkelijke gebouwen, zoals ter hoogte van de Benedenstad een zaalkerk.[1] In vroegmiddeleeuwse kerkelijke bronnen wordt wel eens verhaald dat Dorestad een groot aantal kerken had[20], waarbij een aantal van 55 kerken en kapellen wordt genoemd, vermoedelijk is hierin sprake van overdrijving.
Vikingen
Doordat Dorestad zo'n succesvolle handelsplaats was, trok het in de 9e eeuw de aandacht van Vikingen die Dorestad regelmatig en in groten getale aanvielen en plunderden, de eerste keer in 834 en de laatste keer in 863.[21] Eén van de beroemdste archeologische vondsten van Nederland is de Fibula van Dorestad (zie afbeelding). Zij is in 1969 gevonden in een waterput in Dorestad. Het kostbare sieraad is waarschijnlijk in de put verborgen vanwege gevaar, bijvoorbeeld de aanvallen van Vikingen op Dorestad.[22]
De opgraving van 1841-1842
In verband met vrees voor de veepest was in 1839 het gebruik van botten van pas overleden dieren stil gelegd. Deze botten werden vaak vermalen tot beendermeel om de grond te kunnen bemesten. Direct ten noorden van Wijk bij Duurstede bevonden zich echter zeer grote hoeveelheden oude dierenbotten in de grond, die gebruikt konden worden om toch aan botten te kunnen komen. Door middel van zogeheten beendergraverijen werd een vermeld aantal van minstens een half miljoen kilo botten opgegraven. Maar ook werden er daarbij grote hoeveelheden ander materiaal aangetroffen zoals scherven, munten en sieraden.
Het leidde in de winter van 1841-1842 tot de eerste archeologische opgraving onder leiding van L.J.F. Janssen, destijds conservator van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Aan de hand van deze vondsten werd voor het eerst een (nog voorzichtige) wetenschappelijke link gelegd met Dorestad.[23]
Dierlijk voedsel
Via de aangetroffen restanten van dieren zoals Dorestads keukenafval in de vorm van de bij meerdere opgravingen aangetroffen botten, is er inzicht in welke dieren er in Dorestad werden gegeten. Geschreven bronnen uit de vroege middeleeuwen geven daarbij aanvullende informatie.
De grootste bron van vleesvoorziening waren runderen aangezien bijna de helft (47%) van het gewicht aan teruggevonden botten daarvan afkomstig was. Samen met het varken (31%) en het schaap (10%) vormde het de voornaamste bron van vlees. Kip en andere gevogelte, geit, wilde zoogdieren en dergelijke komen in percentages voor van ten hoogste enkele procenten, eenzelfde uitkomst is te zien onder de zoet- en zoutwatervissen en weekdieren zoals snoek, paling, haring en mosselen.[24]
Verval
Rond het midden van de 9e eeuw raakte Dorestad in verval, het is niet duidelijk wat de precieze oorzaken ervan zijn. Er zijn verschillende theorieën over het verval van Dorestad, waarin 1 of meer van de volgende elementen een rol spelen:
- het verzanden en zich verplaatsen van de Rijn (864) maakte handel in Dorestad onpraktisch[13]
- de plunderingen door Vikingen
- verschuiving van de machtverhoudingen door de rijksdelingen na Karel de Grote's opvolger[13]/ de dood van Lodewijk de Vrome waarna het Karolingische rijk uiteenviel
- de verregaande feodale desintegratie van het Frankische Rijk aan het eind van de 9e eeuw, waardoor de koningen de macht kwijtraakten en deze in handen kwam van lokale machthebbers
- het ontbreken van een kerkelijk centrum, waardoor de vorst en elite minder geïnteresseerd waren in Dorestad[4]
Mogelijk dat al deze elementen in meer of mindere mate bijdroegen tot het verval van Dorestad. De eens zo bloeiende handelsplaats schrompelde ineen, waarna er alleen nog een agrarische nederzetting overbleef.[25] De stad Utrecht werd in een latere periode een religieus, handels- en bestuurlijk centrum.
Trivia
- Alcuinus van York schreef in circa 782 een kort gedicht over de Rijn met Utrecht als plaats met weiden waar hij een bord pap met boter en honing kon krijgen. Dorestad kon beter links gelaten worden want ene norse Robrecht, een gierige koopman, gaf daar waarschijnlijk geen onderdak.[26]
Zie ook
Externe links
- Reconstructie op basis van teruggevonden boerderijen bij Dorestad
- Website Wijk bij Duurstede met verschillende folders over vondsten in het VeilingPark in 2007
| Bronnen, noten en/of referenties: |
|
Bronnen:
Vroegmiddeleeuwse bronnen:
Referenties:
|