Duits

Article on other languages:

del.icio.us del.icio.us
Digg Digg
Furl Furl
Reddit Reddit
Rojo Rojo
Add to OnlyWire
Duits (Deutsch)
Gesproken in: Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, België (Oostkantons), Luxemburg, Frankrijk (Elzas), Liechtenstein, Italië (Zuid-Tirol), Denemarken (Zuid-Jutland), verspreide gemeenschappen in Oost-Europa, emigranten in Verenigde Staten, Latijns-Amerika en Namibië
Sprekers: 105 miljoen moedertaalsprekers, 185 miljoen totaal
Rang: 11
Taalfamilie Indo-Europees
Dialecten:
Creoolse talen:
Alfabet: Latijns
Officiële status
Officieel in:
Taalorganisatie: Rat für deutsche Rechtschreibung (Raad voor Duitse spelling)
Taalcodes
ISO 639-1: de, ISO 639-2(B): ger/deu, ISO 639-3: deu, SIL: deu

Het Duits (Hoogduits) is een taal behorende tot de West-Germaanse tak van de Germaanse talen. Het is de officiële taal van Duitsland, Oostenrijk en Liechtenstein, en een van de officiële talen van Zwitserland, Luxemburg, België (Oostkantons) en Italië (Zuid-Tirol). In onder meer Namibië (een vroegere Duitse kolonie) en landen van het voormalige Oostblok wordt het ook gesproken, maar zonder officiële erkenning.

In het Aziatische deel van de voormalige Sovjet-Unie is Duits nog de moedertaal van zo'n twee miljoen inwoners, afstammelingen van de Wolgaduitsers (Wolgadeutschen) die in de 18e eeuw op uitnodiging naar Rusland trokken.
Ook in Noord-Amerika (Canada en de Verenigde Staten) wonen nog zo'n twee miljoen mensen die als moedertaal het Duits hebben. In Zuid-Amerika tenslotte is er ook een minderheid aan Duitstaligen. Die wonen vooral in Brazilië, Argentinië en Paraguay.

Zie verder de paragraaf Periferie van het Duits hieronder

Inhoud

Algemeen

Met ongeveer 105 miljoen moedertaalsprekers is Duits, na het Russisch, de grootste taal in Europa. Ook in Nederland wordt het Duits door velen als tweede of derde (na het Engels) taal gesproken, en wordt het op middelbare scholen onderwezen. In Venlo is er zelfs een tweetalig Nederlands-Duitse school.

In een synodebericht uit 786 van de pauselijke Nuntius Gregor van Ostia is het oudste voorkomen van het woord Duits, in zijn latijnse vorm, bewaard gebleven: theodisce. Dit bericht over twee synoden die in Engeland plaatsvonden, werd zowel in het Latijn als in de aldus genoemde volkstaal weergegeven. 'Theudo' is het oud-Germaanse woord voor volk, dat werd voorzien van een suffix '-iska'.

Het Duits wordt geschreven met het Latijnse alfabet, waaraan vier tekens zijn toegevoegd: Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü en ß. De ß geldt ook in Zwitserland, maar wordt in de dagelijkse praktijk weinig gebruikt, wel bij het drukken van boeken.

Op de meeste middelbare scholen is Duits een verplicht vak vanaf het VMBO-TL. Sommige scholen met een lager niveau geven het ook.

Doordat de woordenschat van het Duits sterke gelijkenissen vertoont met die van het Nederlands (de meeste woorden lijken in hun vorm enigszins tot sterk op het overeenkomende Nederlandse), is het voor Nederlandstaligen vaak een stuk gemakkelijker Duits te verstaan dan om het zelf te gebruiken. Men moet echter steeds bedacht zijn op 'valse vrienden' zoals 'Winkel', 'einladen', 'bellen', 'kriegen' en 'brauchen'.

Spellingherziening van augustus 1998

Op 1 augustus 1998 werd de spelling van het Duits gewijzigd. Deze spelling geldt voor Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Liechtenstein. Deze spellingshervorming is enigszins controversieel. Toonaangevende kranten als de Frankfurter Allgemeine Zeitung zijn dan ook inmiddels teruggegaan naar de oude spelling van vóór 1998. Ook Nobelprijs-winnares Elfriede Jelinek maakte kenbaar dat ze tegen de nieuwe spellingshervorming was.

Belangrijkste wijzigingen

  • De ß wordt alleen nog gebruikt na lange klinkers en tweeklanken. Na de wijziging is het bijvoorbeeld nog steeds Fuß (voet) en Straße (straat), maar Fluß (rivier) en Anschluß zijn veranderd in Fluss en Anschluss. Meer hierover op de pagina over de ringel-s.
  • Het wegvallen van een derde, zelfde medeklinker in samenstellingen is geschrapt. Het vroegere Schiffahrt (scheepvaart) is nu Schifffahrt (of Schiff-Fahrt).

Spellingherziening van februari 2006

Na grote kritiek kwam er een herziening van de spellingherziening (Reform der Reform), waarin enkele spellingsveranderingen werden teruggedraaid. Meer info: [1]

Grammatica

Het Duits kent vier naamvallen:

  • de nominatief: het onderwerp en naamwoordelijk deel van het gezegde [2]
  • de genitief: uitdrukken van de bezitter en aanvulling bij werkwoorden/voorzetsels [3]
  • de datief: het meewerkend voorwerp en aanvulling bij werkwoorden/(keuze)voorzetsels [4]
  • de accusatief: het lijdend voorwerp en aanvulling bij werkwoorden/(keuze)voorzetsels [5]

Bij de keuzevoorzetsels is de datief voor de plaats en het tijdstip en de accusatief voor de richting. Als het om geen van beide gaat wordt altijd de datief gekozen, behalve bij auf en über.

Verbuiging lidwoorden (der- en ein-groep):

Naamval Mannelijk Vrouwelijk Onzijdig Meervoud
Nominatief der Wein die Suppe das Brot die Eier
ein Wein eine Suppe ein Brot keine Eier
Genitief des Weines der Suppe des Brotes der Eier
eines Weines einer Suppe eines Brotes keiner Eier
Datief dem Wein der Suppe dem Brot den Eiern
einem Wein einer Suppe einem Brot keinen Eiern
Accusatief den Wein die Suppe das Brot die Eier
einen Wein eine Suppe ein Brot keine Eier

Het bijvoeglijk naamwoord krijgt dezelfde eindletter als het bepaald lidwoord volgens deze tabel. De uitgang van het bijvoeglijk naamwoord is dan -e, -er, -em, -en of -es. Een uitzondering geldt als er reeds een lidwoord of voornaamwoord met een naamvalsuitgang is. In de tabel hierboven hebben de lidwoorden zonder naamvalsuitgang een gele achtergrond. In dat uitzonderingsgeval krijgt het bijvoeglijk naamwoord een vereenvoudigde uitgang, en wel als volgt:

Naamval Mannelijk Vrouwelijk Onzijdig Meervoud
Nominatief -e -e -e -en
Genitief -en -en -en -en
Datief -en -en -en -en
Accusatief -en -e -e -en

De Duitse dialecten

Zie ook: Duitse talen en dialecten

In het Duitse taalgebied kan men twee grote dialectgroepen onderscheiden. Tot het Nederduits worden onder meer volgende deeldialecten gerekend: het Bremerduits en het West- en Oost-Faals, het Nederfrankisch (dat tegenwoordig eerder tot de Nederlandse dialecten in Duitsland wordt gerekend), het Neder-Pruisisch en het Noord- en Oost-Fries. Anderzijds is er het Hoogduits, dat bestaat uit het Middelduits (met onder andere het Moezelfrankisch, het Rijnfrankisch, het Osthessisch, het Mittelsthessisch, het Niederhessisch, het Thüringisch en het Opperduits (met onder andere het Alemannisch, het Beiers en het Zuid- en Oost-Frankisch) . Het grote verschil tussen deze twee grote dialectgebieden is de al dan niet doorgevoerde tweede of Hoogduitse klankverschuiving. Zo zal men in het Nederduitse dialect eerder 'pund, 'water' en 'ik' zeggen, terwijl Hoogduitse dialectsprekers eerder 'pfund', 'wasser' en 'ich' zullen zeggen.

Duits en Continentaalwestgermaans

In de oudere taalwetenschappelijke literatuur wordt het begrip Duits soms als synoniem voor het begrip Continentaalwestgermaans gebruikt. Beide begrippen bedoelen het huidige Duits en Nederlands, dus het Westgermaans zonder Engels en Fries.

Dit berust op een idee dat men tientallen jaren van de Westgermaanse talen had. Men nam een Westgermaanse taal aan die zich later deelde in het zogenaamde "Anglo-Fries" (Engels en Fries) en het "Oer-Duits" (kort "Duits"), de voorloper van de huidige talen Duits en Nederlands. Deze indeling werd in 1898 voor het eerst gemaakt door de Duitse taalwetenschapper Karl Müllenhoff. Al in 1943 stelde de Duitse taalwetenschapper Friedrich Maurer een ander (en nauwkeuriger) model voor. [1]

Tegenwoordig beschouwt men de indeling in "Anglo-Fries" en "Duits" (en dus ook het begrip Oer-Duits) als te eenvoudig en als onvoldoende. [2] [3]

Periferie van het Duits

Het Standaardduits is gebaseerd op het Hoogduits (groen) en onderscheidt zich van het Middelduits (turkoois) en het Nederduits (geel). De zwarte lijnen geven de belangrijkste isoglossen weer, de Benrather linie en de Spierse linie.
In lichtere tinten zijn de corresponderende Franse gebieden aangegeven die behoren tot de Westelijke Periferie van het Duits
Verspreiding van het Duits: stamgebied en periferie binnen Europa, 2006
Duitse bevolking en Duits taalgebied in Centraal-Europa, 1910-1930.
Staatsgrenzen zoals op 1 januari 1931.

Onder de verzamelterm 'Periferie van het Duits', en als concept analoog aan een soortgelijk begrip voor het Nederlands, volgt hier een overzicht van taalvariëteiten of derivaten van het Duits die geografisch, sociolinguïstisch en/of typologisch op een grotere afstand van het 'stamgebied' en/of het Standaard Duits staan dan andere, meer reguliere variëteiten van het Duits. Perifere variëteiten ontstaan uit het contact met en de invloed van een of meer exogene, niet-Duitse talen of dialecten. Zij kunnen zowel dialecten, regiolecten, contacttalen, mengtalen als sociolecten of groepstalen betreffen. In de meeste gevallen zijn dit variëteiten die in het verdere verleden in de periferie van het Duits zijn ontstaan. De kans op het ontstaan van moderne perifere variëteiten is gering, maar nog altijd aanwezig. Er moet worden onderscheiden in variëteiten ontstaan bij een perifeer-interne en bij een perifeer-externe omgeving.

Binnen Europa

Tot de westelijke (perifeer-interne) periferie van het Duits behoren oostelijke en noordoostelijke (Nedersaksische) variëteiten van het Nederlands, het Limburgs, het Luxemburgs, het Lotharings-Frankisch en het Elzassisch. Tot de zuidelijke (perifeer-interne) periferie behoren Zwitsers-Duitse dialecten, Oostenrijkse variëteiten in Karinthië en het Zuid-Tirools in de Italiaanse provincies Bozen-Zuid-Tirol en Trentino. De Duitstalige minderheid in Noord-Italië wordt Zimbern genoemd.

Tot de oostelijke (perifeer-externe) behoort onder meer het Plautdietsch. In landen van het voormalige Oostblok wordt ook Duits gesproken, maar zonder officiële erkenning.

Buiten Europa

In het Aziatische deel van de voormalige Sovjet-Unie is Duits nog de moedertaal van zo'n twee miljoen inwoners. Dit zijn de zogenaamde Wolgaduitsers (Wolgadeutschen). Zij werden tijdens de Tweede Wereldoorlog uit hun geboortestreek verdreven toen de Duitse legers daar te dichtbij kwamen en naar het Aziatische deel van de Sovjet-Unie gedeporteerd. Vandaag leven er nog steeds ca. 800.000 in het Aziatische deel van Rusland, 900.000 in Kazachstan, en 100.000 in Kirgizië en in Oezbekistan.

In Afrika wordt Duits gesproken in Namibië (een vroegere Duitse kolonie). In Australië wordt nog door ten minste 200.000 mensen Duits gesproken, terwijl er twee miljoen Duitse afstammelingen leven (voornamelijk rond Adelaide). Ook in Noord-Amerika (Canada en de V.S.) wonen nog zo'n twee miljoen mensen die als moedertaal het Duits hebben, vooral in North en South Dakota. Daarnaast bestaat het zogeheten Pennsylvania Dutch (eigenlijk Pennsylvaniadeitsch), dat geen derivaat is van het Nederlands, maar van Paltsische dialecten afstamt en voorts variëteiten als Texasdeutsch. Meestal worden deze varianten door religieuze gemeenschappen als de Amisch, Mennonieten en het Hutterisch van de Herrnhutters gesproken als hun eerste taal. In Zuid-Amerika tenslotte is er ook een minderheid aan Duitstaligen. Die wonen vooral in Brazilië, Argentinië en Paraguay.

Duits als creooltaal

In het spoor van de koloniale expansie ontstond in het huidige East New Britain in de Stille Oceaan het zogeheten Unserdeutsch; in Namibië ontstond daarnaast nog het Kombuis-Duits (Küchendeutsch). Dit zijn de twee enige op het Duits gebaseerde creooltalen. Unserdeutsch is inmiddels echter bijna uitgestorven, omdat de meeste sprekers weggetrokken zijn. Bovendien zijn er in Papoea-Nieuw-Guinea zo'n 150 woorden van Duitse herkomst behouden in de taal Tok Pisin. Het Kombuis-Duits daarentegen kent nog ca. 15.000 – voornamelijk oudere– sprekers.

Overige Mengtalen

Als mengtaal uit Hoogduits en Nederduits is het Missingsch moeilijk te klassificeren. Hetzelfde geldt voor het Petuh met zijn Hoogduitse, Nederduitse, Deense en Zuid-Jutse elementen. Zuidjuts wordt in het algemeen beschouwd als een Deens dialect met sterke invloeden uit het Nederduits. Jiddisch wordt in het algemeen als een Duitse taal beschouwd. Het Waterpools met elementen van het Duits, resp. van het Oppersilezisch, wordt gedeeltelijk als een Pools dialect, gedeeltelijk als een eigen taal geklassificeerd.

Rotwelsch

Rotwelsch of Zigeunertaal is een mengelmoes van Jiddisch, Duits en Romani. Het is een verzamelbegrip voor geheimtalen of sociolecten van sociale randgroepen op basis van het Duits. Sedert de 13e eeuw kwamen deze in gebruik bij bedelaars, zwervers, trekkers (vaganten) en beoefenaars van zogeheten oneerbare beroepen. Later kregen zij ook het karakter van regiolecten, waar deze groepen zich blijvend vestigden. Veel Rotwelsche woorden zijn thans in de algemene omgangstaal opgenomen. De enigen die tegenwoordig nog Rotwelsch spreken, zijn de Jenisch woonwagenbewoners in Zwitserland, de Elzas en Schwaben.

Voetnoten

  1. ^ Claus Jürgen Hutterer, Die Germanischen Sprachen, Wiesbaden 1987, ISBN 3-922383-52-1; p. 69-70
  2. ^ A. van Loey, Schönfelds Historische Grammatica van het Nederlands, Zutpen 1970; p. XXV = hoofdstuk IV
  3. ^ Adolf Bach, Geschichte der deutschen Sprache, negende druk, Wiesbaden; §50 = p. 88-89

Zie ook

Externe links

Indo-Europese talen > Germaanse talen >
Noord-Germaanse talen: West-Germaanse talen: Oost-Germaanse talen:
Deens | Faeröers | IJslands | Noors | Norn* | Zweeds Afrikaans | Duits | Engels | Fries | Jiddisch | Luxemburgs | Nederlands | Nedersaksisch | Scots Bourgondisch* | Gotisch* | Vandaals* | Krimgotisch*
* = Uitgestorven taal
Zoek Duits op in het WikiWoordenboek.
Zie de Duitse uitgave van Wikipedia.

 

More about Duits: vertaling duits nederlands, duits nederlands, duits woordenboek, vertalen duits nederlands, online woordenboek nederlands duits, duits huis.html zaventem.idohost.com,

This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.