Esperanto

Article on other languages:

del.icio.us del.icio.us
Digg Digg
Furl Furl
Reddit Reddit
Rojo Rojo
Add to OnlyWire
Esperanto-vlag
Esperanto
Gesproken in: Wereldwijd
Aantal sprekers: hoogstwaarschijnlijk 100.000-2 miljoen
Alfabet: Latijn, zonder Q, W, X en Y + 6 andere letters
Gereguleerd door: Akademio de Esperanto
Standaardcodes
ISO 639-1: eo
ISO 639-2: epo
SIL: ESP
Portaal:Portalenoverzicht
 Portaal Esperanto

Esperanto is een internationale kunsttaal ontworpen door Lejzer Zamenhof, die in 1887 onder het pseudoniem Dr. Esperanto - "iemand die hoopt" - het eerste boekje over de taal publiceerde. Van dit pseudoniem is ook de naam van de taal afkomstig. Esperanto is van alle internationale hulptalen ongetwijfeld de succesvolste.

De taal is speciaal ontworpen om mensen uit verschillende culturen met elkaar te laten communiceren. Esperanto wordt al ruim 120 jaar praktisch toegepast en heeft in die tijd een eigen literatuur en een eigen identiteit kunnen ontwikkelen, en is van een 'project' een volwaardige taal geworden, waarin alle nuances van het menselijk denken kunnen worden uitgedrukt.

Het Esperanto behoort niet toe aan een bepaald land of volk, al zijn er wel mensen die het Esperanto als moedertaal hebben. Daardoor worden niet enkele culturen bevoordeeld ten koste van alle andere, integendeel, bedreigde talen kunnen door het Esperanto beschermd worden en dus niet verdrongen door dominante nationale talen. Het gevolg hiervan is dat men met elkaar kan spreken op een voet van gelijkheid aangezien het voor ieder een aangeleerde taal is. Het Esperanto vervult een brugfunctie tussen verschillende culturen. [bron?]

Inhoud

Geschiedenis

Zie hoofdartikel geschiedenis van het Esperanto

Taalkundige eigenschappen

Esperanto heeft een eenvoudige grammatica met grote regelmatigheid. Met enkele basiselementen kan men een groot aantal nieuwe woorden vormen. Hierdoor en dankzij het internationale karakter van de woordenschat is Esperanto gemakkelijker te leren dan veel andere talen.

Indeling

Esperanto is een kunsttaal en is als zodanig niet verwant aan andere talen, maar bevat wel elementen die aan natuurlijke talen ontleend zijn. De klanken en woordenschat zijn gebaseerd op de westerse Indo-Europese talen. De klanken zijn voornamelijk Slavisch, terwijl de woordenschat voornamelijk is geïnspireerd door de Romaanse talen (60%), en in mindere mate door de Germaanse talen (30%), heel weinig door de Slavische talen (5%) en nog door overige talen zoals Grieks, Japans (5%) enz. De grammatica is niet op bestaande talen gebaseerd, maar schematisch opgezet.

Wat betreft typologie: De aanbevolen woordvolgorde is standaard Onderwerp-Werkwoord-Lijdend voorwerp, maar een andere volgorde is toegestaan. Veel woorden worden uit andere woorden afgeleid door het gebruik van voor- en achtervoegsels. Net als in het Nederlands worden in het Esperanto veel voorzetsels gebruikt.

Door een Duitse taalkundige is de taal omschreven als "qua woordenschat voornamelijk Romaans, morfologisch zeer agglutinerend en tot op zekere hoogte isolerend".[bron?] Een agglutinerende taal is een taal die suffixen losjes aan een stam kan toevoegen, in plaats van het woord te verbuigen zoals een flecterende taal. Dat blijkt uit een woord als patrinojn "moeders (acc.)", opgebouwd uit patr- "vader", -in- "infix voor de vrouwelijke pendant", -o "suffix voor een zelfstandig naamwoord", -j "suffix voor het meervoud" en -n "suffix voor de accusatief".

Klankleer

Esperanto heeft 23 medeklinkers en 5 klinkers. De klemtoon ligt altijd op de voorlaatste lettergreep. De laatste -o bij zelfstandige naamwoorden mag in de poëzie worden vervangen door een apostrof. De plaats van de klemtoon verandert daardoor niet.

Afzonderlijke letters

Letter IPA Uitspraak   Letter IPA Uitspraak
a [a]?, [ɑ]? a k [k]? k
b [b]? b l [l]? l
c [ʦ]? ts m [m]? m
ĉ [ʧ]? tsj n [n]? n
d [d]? d o [o]?, [ɔ]? ò
e [e]?, [ɛ]? è p [p]? p
f [f]? f r [ɾ, r]? r (rollend)
g [g]? g (als in Engelse good) s [s]? s
ĝ [ʤ]? dzj ŝ [ʃ]? sj
h [h]? h t [t]? t
ĥ [x]? ch (als in chroom) u [u]? oe
i [i]? ie ŭ [u̯]? tussen oe en w ("Surinaamse W")
j [j]? j v [v]?, [ʋ]?, [w]? tussen v en w
ĵ [ʒ]? zj z [z]? z

Tweeklanken

Letters IPA Uitspraak
aŭ [[aʊ̯]?, [ɑʊ̯]?] auw
eŭ [[eʊ̯]?, [ɛʊ̯]?] als ew

Grammatica

De grammatica van Esperanto is zeer regelmatig. Woorden worden gevormd uit woordstammen en regelmatige voor- en achtervoegsels. Ook samengestelde woorden komen voor, zoals in het Nederlands.

Er zijn twee naamvallen: nominatief en accusatief.

De verschillende soorten woorden worden aangeduid door hun eigen uitgang.

Tabel van uitgangen
woordsoort uitgang
zelfstandig naamwoord nominatief enkelvoud -o
nominatief meervoud -oj
accusatief enkelvoud -on
accusatief meervoud -ojn
bijvoeglijk naamwoord -a, -aj, -an, -ajn (naamval en getal als bij zelfstandig naamwoord)
persoonlijk voornaamwoord nominatief -i
bijwoord -e
accusatief -en (bij een plaatsaanduidend bijwoord in combinatie met bepaalde voorzetsels)
persoonlijk voornaamwoord nominatief -i
accusatief -in
Voor het meervoud van persoonlijke voornaamwoorden wordt niet de uitgang -j gebruikt, zie de tabel hieronder
bezittelijk voornaamwoord -i, iaj, -ian, -iajn (naamval en getal als bij zelfstandig naamwoord)
werkwoord infinitief -i
indicatief tegenwoordige tijd -as
indicatief verleden tijd -is
indicatief toekomstige tijd -os
imperatief -u
voorwaardelijk -us
Gebruik van naamvallen
zinsdeel naamval voorbeeld
onderwerp nominatief
lijdend voorwerp (zonder voorzetsel) accusatief
voorwerp (met voorzetsel) nominatief Li kuras en la domo - Hij rent in het huis
voorwerp (met voorzetsel), beweging in een bepaalde richting accusatief Li kuras en la domon - Hij rent het huis in

Bijvoeglijke naamwoorden congrueren in getal (-j of niet) en naamval (-n of niet). Door deze uitgangen kent Esperanto een woordvolgorde die in principe vrij is. Een zin als "De man bijt een grote hond" kan onder andere het volgende zijn, waarbij het eerste wordt aanbevolen:

  • La viro mordas grandan hundon
  • La viro mordas hundon grandan
  • La viro grandan hundon mordas
  • Mordas la viro grandan hundon
  • Grandan hundon mordas la viro
  • Hundon grandan mordas la viro

Bijwoorden eindigen op -e, of in de accusatief op "-n". Dit laatste kan voorkomen bij een plaatsaanduidend bijwoord in combinatie met bepaalde voorzetsels.

Alle werkwoorden in Esperanto zijn regelmatig, zelfs "zijn" (esti):

De indicatief tegenwoordige tijd
Esperanto Nederlands
  • mi estas
  • vi estas
  • li, ŝi estas
  • oni estas
  • ni estas
  • vi estas
  • ili estas
  • ik ben
  • jij, u bent
  • hij, zij is
  • men is
  • wij zijn
  • jullie zijn, u bent
  • zij zijn

Achter- en voorvoegsels

Esperanto heeft een zeer kleine basiswoordenschat. Om een nieuwe woord te vormen, worden achter- en voorvoegsels gebruikt. Zo is er geen basiswoord dat 'klein' betekent, men zegt 'mal/granda', letterlijk 'ongroot'. Ook is er geen basiswoord dat 'kerk' betekent, want men zegt 'preĝ/ej/o', letterlijk 'gebedsplaats.

Een achtervoegsel komt niet direct na een woord, eerst wordt de uitgang (zie tabel van uitgangen) verwijderd. Na het achtervoegsel komt dan weer de juiste uitgang. In de tabel hieronder is dat met breukstrepen aangegeven. Deze breukstrepen geven niet aan hoe het woord aan het einde van de regel wordt afgebroken.

Vaak worden er meerdere voor- en achtervoogsels gebruikt voor een nieuw woord. Zo krijg je een hele opbouw van het woord. De volgorde van de voor- en achtervoogsels wordt bepaald door de logica van de opbouw. Zo is er bv. het woord malsanulejo, wat ziekenhuis betekent. Het basiswoord hiervoor is sana, gezond. De opbouw van het woord gaat als volgt:

  • het voorvoogsel mal/ betekent tegengestelde van; mal/sana is dus het tegengestelde van sana of gezond, dus is het ziek
  • het achtervoegsel /ul/ is een persoon met die eigenschap; malsan/ul/o is dus een persoon die ziek is, of een zieke
(de verandering van uitgang, -a naar -o, heeft te maken met de verandering van woordsoort: malsana is een bijvoeglijk naamwoord, maar malsanulo wordt een zelfstandig naamwoord)
  • het achtervoegsel /ej/ is een plaats waar het gebeurt; malsanul/ej/o is dus een plaats waar een zieke zich bevindt, of een ziekenhuis.

Voor- en achtervoegsels kunnen niet zomaar omgewisseld worden. De volledige ontleding van het woord 'malsanulejo' is: een plaats voor personen met de eigenschap niet gezond te zijn. Indien de achtervoegsels /ul/ en /ej/ verwisseld zouden worden ('malsanejulo'), krijgt men iets als: een persoon met de eigenschap van een plaats waar met niet gezond is. Dit is een onzinnige betekenis. De volgorde vertrekt dus steeds vanuit de stam van het woord.

Er wordt opgemerkt dat dit niet altijd in dezelfde richting geschiedt. Bijvoorbeeld: Een Nederlandano heet zo omdat hij in Nederlando woont en Anglujo heet zo omdat er Angloj wonen. Een monero is een stukje mono en een arbaro is een groep arboj.

De belangrijkste uitgangen
Uitgang betekenis voorbeeld
/ad/ herhaaldelijk doen paf/i-schieten, paf/ad/o-geschiet
/an/ lid van een groep kurs/o-cursus, kurs/an/o-cursist
Nederland/o-Nederland, Nederland/an/o-Nederlander
/ar/ groep arb/o-boom, arb/ar/o-bos
/eg/ zeer groot vir/o-man, vir/eg/o-reus
/ej/ plaats waar het gebeurt lern/i-leren, lern/ej/o-school
/er/ onderdeel mon/o-geld, mon/er/o-munt
/estr/ leider lernej/o-school, lernej/estr/o-schoolhoofd
/et/ klein dorm/i-slapen, dorm/et/i-doezelen
/id/ afstammeling reĝ/o-koning, reĝ/id/o-prins
/ig/ maken pur/o-schoon, pur/ig/i-schoonmaken
/il/ gereedschap hak/i-hakken, hak/il/o-bijl
/in/ vrouwelijk knab/o-jongen, knab/in/o-meisje
/obl/ veelvoud kvar-vier, kvar/obl/a-viervoud
/uj/ container
(in zeer ruime zin)		 mon/o-geld, mon/uj/o-portemonnee
Angl/o-Engelsman, Angl/uj/o-Engeland
pom/o-appel pom/uj/o-appelboom
/ul/ persoon met eigenschap malsan/a-ziek, malsan/ul/o-zieke
De belangrijkste voorvoegsels
Voorvoegsel betekenis voorbeeld
bo/ aangetrouwd patrino-moeder, bo/patrino-schoonmoeder
ge/ geslachten samen (alleen met meervoud) knabo-jongen, geknaboj=jongens en meisjes
mal/ tegengestelde granda-groot, malgranda-klein

Telwoorden

De hoofdtelwoorden staan in onderstaande tabel. Een rangtelwoord wordt gemaakt door er een -a aan toe te voegen. De rangtelwoorden worden als bijvoeglijke naamwoorden beschouwd.

0 nul 10 dek
1 unu 100 cent
2 du 1000 mil
3 tri 1 000 000 miliono
4 kvar
5 kvin
6 ses
7 sep
8 ok
9 naǔ 2576 du mil kvincent sepdek ses

Voornaamwoorden

tio-dat tiu-hij tia-zo'n ties-zijn tie-daar tiel-zo tiom-zoveel tial-daarom tiam-toen
kio-wat kiu-wie kia-wat voor kies-van wie kie-waar kiel-hoe kiom-hoeveel kial-waarom kiam-wanneer
io-iets iu-iemand ia-een of andere ies-van iemand ie-ergens iel-op een manier iom-zo veel ial-om een reden iam-op enig moment
čio-alles čiu-iedere
nenio-niets neniu-niemand

Verenigingen

Esperanto vlag
Esperanto-onderwerpen
Dit artikel is onderdeel van de serie Esperanto
Taal
Akademio de Esperanto | Grammatica | Woordenboek | Esperantologie | Alfabet | Telwoorden | Fundamento
Verenigingen
UEA | TEJO | BEMI | Esperanto Nederland | NEJ | Vlaamse Esperantobond | FLEJA | OSIEK | Internationale Katholieken
Geschiedenis
L.L. Zamenhof | Tijdslijn | Verklaring van Boulogne | Ido-schisma | Ata-ita-crisis | Neutraal Moresnet | Manifest van Praag | Bona Espero | Esperantostad
Esperantocultuur
Esperanto-bijeenkomst | Ĝangalo | Radio | Internacia Televido | Finvenkismo | Homaranismo | Muziek | Kabei | Pasporta Servo | Politiek | La Espero | Stelo | Symbolen | Esperantist | UK | IJK | Moedertaalsprekers | Zamenhofdag
Esperantoliteratuur
PIV | Auteurs | Esperantostrips | Esperantotijdschrift | Encyclopedie
Visies
Vergelijking met Ido | Vergelijking met Interlingua | Hervormd | Weerstand
Wikimedia
Portaal | Vikipedio | Vikivortaro | Vikicitaro | Vikifonto | Vikilibroj | Vikikomunejo | Vikispecioj

Er is een Wereld-Esperantovereniging, genaamd UEA (Universala Esperanto-Asocio), waarvan het hoofdkantoor zich bevindt in Rotterdam, en een Wereld-Esperanto-Jongerenvereniging, genaamd TEJO.

Externe links

The EU Language Regime: Lingual and Translational Problems

Wikibooks Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Cursus Esperanto (in opbouw).
Zoek Esperanto op in het WikiWoordenboek.
Zie de Esperanto uitgave van Wikipedia.
Kunsttalen

Internationale hulptalen: Adjuvilo · Afrihili · Arcaicam Esperantom · Basic English · Bitruskisch · Ekspreso · Esperanto · Europanto · Fasile · Folkspraak · Gestuno · Glosa · Hervormd Esperanto · Idiom Neutral · Ido · Interlingua · Interlingue (Occidental) · Latino sine Flexione · Lingua Franca Nova · Lingwe Uniwersala · Neo · Novial · Poliespo · Pra-Esperanto · Romanica · Signuno · Slovio · Solresol · Sona · Spokil · Volapük

Logische en filosofische talen: Ceqli · Ithkuil · Láadan · Lincos · Loglan · Lojban · Ro · Toki Pona · Vorlin

Artistieke en fictieve talen: Adûnaisch · Baronh · Brithenig · Esata · Goa'uld · Hedenlands · Klingon · Klingonaase · Kobaïaans · Lingua Ignota · Nadsat · Nasika · Newspeak · Quenya · Siberisch · Simlish · Sindarijns · Spokaans · Syldavisch · Talossaans · Transpiranto · Verdurisch · Wenedyk · Westron · Zwarte Taal

 

More about Esperanto: esperanto international language learning using, complete esperanto grammar, esperanto language, esperanto translator, azio esperanto regiona tajvano world, world esperanto, esperanto english dictionary, easy esperanto immersion mls pro, teach yourself esperanto,

This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.